ผีญี่ปุ่น

คุณหญิงจำนงศรี หาญเจนลักษณ์

ปัจจุบัน ป้าศรีพูดได้เลยว่า “ไม่กลัวผี”

แต่ เมื่อก่อนนี้กลัวค่ะ เมื่อสมัยเด็กๆ นั้น กลัวมาก

ทว่า จนบัดนี้ ป้าศรีก็ยังไม่ชอบดูหนังผี

ยิ่งหนังผีญี่ปุ่นยิ่งจะไม่ดูอย่างเด็ดขาด

ไม่มองแม้หนังตัวอย่าง

เพราะเห็นด้วยอย่างยิ่ง กับใครๆที่บอกว่า

หนังผีญี่ปุ่นน่ากลัวกว่าหนังผีฝรั่งอย่างเทียบกันไม่ติด

ถ้าพูดถึงผีญี่ปุ่น

ก็จะต้องพากันนึกถึงผู้หญิงหน้าซีดขาว ตาแข็ง ผมดำ ยาวปรกหน้า สวมใส่ชุดศพผ้าฝ้ายสีขาว ค่อยๆเคลื่อนเข้ามาหาช้า ๆ เหมือนจะรู้ดีว่า เราไปไหนไม่รอดหรอก … อูยย์ ย์ ย์

แต่ ผีญี่ปุ่นน่ะ ที่น่ากลัวจริง ๆไม่ใช่ที่รูปร่างท่าทางหรอกนะคะ แต่เพราะมันมีอะไรที่เป็นวัฒนธรรมความเชื่อที่แฝงมาด้วย

• “โยโค” เป็นคำเรียกสิ่งนามธรรมอันลี้ลับอย่างละเอียดประณีต

  ในแบบที่ภาษาไทยหรืออังกฤษไม่มีคำเทียบ เป็นคำที่สื่อถึงภูติ…ภูติในธรรมชาติ

• “โอบาเกะ” คือสิ่งของหรือสัตว์ที่แปลงร่าง

• “โมโนโนเกะ” คือพลังอารมณ์ด้านมืดที่ยังไม่ปลดปล่อย ยังเหนอะหนึบด้วยโยงยึด

• “ยูเร” คือวิญญาณที่ยังไม่สงบ

ทั้งหมดนี้ สะท้อนโลกทัศน์ว่าทุกสิ่ง (ตั้งแต่ภูเขาไปจนถึงร่มที่ใช้มานานเป็นร้อยๆ ปี) มีจิตวิญญาณของตัวเอง ผีจึงไม่ใช่ที่มาจากอีกโลก แต่เป็นเหมือนเพื่อนบ้านเก่าที่เปลี่ยนสถานะแล้วเท่านั้น

“ยูเร” มีรากมาจากละครโน คาบุกิ และภาพพิมพ์ไม้สมัยเอโดะ

เช่น เรื่อง ซารายาชิกิ สาวใช้ที่ถูกใส่ร้าย แล้วฆ่า และวิญญาณกลับมานับจานซ้ำๆไม่รู้จบ

โอะอิวะ ใน Yotsuya Kaidan ล้วนพูดถึงความอยุติธรรมที่ไม่มีใครได้ยิน

ผีน่ากลัวไม่ใช่เพราะมันร้าย แต่เพราะมันเป็นความเจ็บปวดที่ยังไม่ถูกรับรู้

เรา…คนดูหนัง… เมื่อเห็นผีญี่ปุ่นบนจอภาพยนตร์ เราจำต้องสัมผัสอารมณ์ที่ตัวเราเองก็มีสิทธิ์รู้สึก

อารมณ์อย่างเช่น ความโกรธที่ไม่มีที่ไป ความเจ็บที่ไม่มีใครฟัง และความสูญเสียที่ไม่มีคำอธิบาย

เราเห็นบนจอหนัง คือ สิ่งเหนือธรรมชาติที่สื่อให้เราสัมผัสธรรมชาติอันละเอียดลึกของอารมณ์มนุษย์

 ก็คือธรรมชาติในตัวเราเองนั่นแหละ

ภาพ: ศาลเจ้า Kamunoimasu จาก Facebook GoGraph Japan

แล้วทำไมล่ะ ภาพยนตร์ผีที่น่ากลัว มักจะมีผีที่เป็นผู้หญิง

นักวิชาการด้านผีผู้หญิงชี้ว่า

ในสังคมชายเป็นใหญ่ ผู้หญิงมักเป็นฝ่ายถูกกระทำ ถูกทิ้ง ถูกใช้ความรุนแรง

แต่ไม่มีอำนาจตอบโต้ในโลกของคนเป็น

เมื่อเป็นผี จึงได้อำนาจในรูปแบบการแก้แค้น เป็นพื้นที่เธอสามารถที่จะลงโทษผู้ชาย

หรือสังคมที่เธอโกรธแค้นได้…ในโลกเหนือธรรมชาติ

มีข้อคิดเห็นทางมานุษยวิทยาว่า ปีศาจหรือผีเพศชาย

มักจะปรากฏใน “พื้นที่สาธารณะ” เช่น การเมือง สงคราม ฯลฯ

อย่าง ผีซามูไร หรือจักรพรรดิที่ตายเพราะการเมือง

ส่วนผีผู้หญิงนั้น มักจะปรากฏในพื้นที่ส่วนตัว เช่น บ้าน ครอบครัว

ความรัก ความหึงหวง ความอยุติธรรมในชีวิต จึงมากับโครงเรื่องที่เน้นหนักด้านอารมณ์

และความสัมพันธ์

ในทางประวัติศาสตร์

ผี“ยูเร” หรือวิญญาณที่ติดค้างด้วยความแค้นความไม่สงบ

แต่ดั้งเดิมไม่มีความเชื่อชัดเจนว่ารูปลักษณ์เป็นอย่างไร

แต่ละครคาบุกิและโนห์ ทำให้เกิดภาพลักษณ์ ว่า ผิวหน้าและผิวกายขาวซีด

แต่งกายในชุดศพสีขาว ผมดำยาว ตามที่มีการใช้ในงานศิลปะและการแสดงตั้งแต่ศตวรรษก่อน

นอกจากเรื่องผี และหนังผี

ที่น่ากลัวอย่างลึกล้ำแล้ว

ญี่ปุ่นยังมี

…เทศกาลโอบ้ง…

เทศกาล “โอบัง” เป็นเทศกาลที่วิญญาณบรรพบุรุษกลับมาเยี่ยมบ้าน

ธรรมเนียมปฏิบัติในระหว่างเทศกาลนี้

คือการเล่าเรื่องผีหน้าร้อน ที่ฟังแล้ว “สันหลังเย็นวาบ”

และทำให้การเล่าเรื่องผีกลายเป็นสื่อภาษาที่ใช้พูดถึงความตาย ความคิดถึง และความทรงจำ

ที่คนในครอบครัวใหญ่หรือหมู่บ้าน ร่วมกันมาหลายร้อยปี

เมื่อความเชื่อชุดนั้นของคนญี่ปุ่นเข้า studio ภาพยนตร์แล้วขึ้นจอให้เราดู

มันจึงไม่ใช่แค่หนังผีพื้นๆ ตื้นๆ เป็นเรื่องๆ

แต่มันเป็นระบบความเชื่อที่เต็มเปี่ยมด้วยวิญญาณอารมณ์อันลึกล้ำที่สะสมต่อเนื่อง

แล้วถักถมทับทบกันมาหลายชั่วคน

การมาเที่ยวญีปุ่น ไม่ใช่แค่สนุก….

แต่มันทำให้ป้าศรีได้ซึมซับรับรู้

ความละเอียดอ่อนลุ่มลึกของชนชาติ

ที่มีประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม อันยาวนาน

ในบ้านเมืองอาทิตย์อุทัย ที่อ่อนโยน งดงาม ประเทศนี้

ป้าศรี

14.05.2569

---

จาก : FB โต๊ะป้าศรี